Zdobycie Poselstwa Czechosłowackiego 1.08.1944

Zgrupowanie rtm. "Ruczaj a" (Czesław Lisowski) otrzymało zadanie opanowania części dzielnicy niemieckiej w alei Szucha oraz Poselstwa Czechosłowackiego przy ulicy Koszykowej r8.
Wśród szarych czynszowych kamienic Koszykowej, nowoczesny gmach Poselstwa Czechosłowackiego wyróżnia się oryginalną architekturą. Przez cały czas okupacji mieściła się tam komenda organizacji młodzieżowych "Felderrhalle".
W ostatnich miesiącach gmach został umocniony betonowymi bunkrami, otoczony zasiekami i kozłami z drutu kolczastego. Załogę bunkrów stanowili Kałmucy i Ukraińcy. Na warcie zamiast rosłych członków "Hitlerjugend" stało teraz dwóch skośnookich Kałmuków.
Na kilka godzin przed wybuchem powstania dowództwo Obwodu Śródmieście decyduje się zająć gmach. Por. "Long" (Karol Gomółko), dowódca 1 kompanii Zgrupowania AK "Ruczaj", podejmuje się zadania. Niewiele czasu pozostało mu na rozpoznanie i przygotowanie akcji, tym bardziej że nie zdołano zawiadomić wielu ludzi.
"Long" do akcji wyznacza dwa plutony. Jeden będzie nacierał od Natolińskiej, a drugi od Mokotowskiej.
Główne zadanie przypada plutonowi pchor. "Groma" (Zbigniew Domański), który składa się z około 20 ludzi. Całe uzbrojenie oddziału stanowi Brenn, kilka karabinów i kilkanaście pistoletów. Poza tym 6 gamonów (granatów angielskich) z plastykiem i 15 filipinek.
W wielkim napięciu nerwów oczekuje por. "Long" na znak, który ma dać wystrzałem z rewolweru jego towarzysz broni stojący na rogu Natolińskiej i Koszykowej.
Dowódca tymczasem odczytuje rozkaz, mówiący o rozpoczęciu walki. Głęboka cisza panuje dookoła. Przechodnie spokojnie idą ulicą. Na maszcie gmachu Poselstwa zwisa nieruchomo wielka flaga z czarną swastyką. Dwóch Kałmuków chodzi znudzonym krokiem przed frontem za drutami, a kilku siedzi na ławce, wygrzewając się na słońcu.
Naraz rozlega się wystrzał pistoletu. Kałmucy jak rażeni piorunem zrywają się i biegną do wejścia. Grad filipinek uderza o ściany, szyby z brzękiem padają na ziemię. Kałmucy wpadają do bunkrów, skąd zaczynają zażarcie strzelać.
Por. "Long" , który miał kierować akcją przy zbiegu ulic, przesadza zasieki, przy czym otrzymuje postrzał w nogę. Nie zwraca jednak na to uwagi, biegnie dalej, a za nim 3 chłopców. Co chwila potężne wybuchy wstrząsają ziemią. Odłamki świszczą dokoła. "Long" ranny zostaje w głowę, brzuch, piersi i nogi. Teraz już nie może iść dalej. Powstańcy tymczasem wdarli się do gmachu Poselstwa. W hallu ciemno od kurzu i dymu, niewiele można zobaczyć.
W tumanach sypiącego się tynku sanitariuszka "Iskierka" (Stefania Chmielacz) opatruje "Longa". Do rannego dowódcy raz po raz podbiegają chłopcy. "Long" daje im znak ręką, aby nie zajmowali się nim. W pewnej chwili powiada z wysiłkiem:
- Niech podchorąży "Grom" obejmie dowództwo.
Wśród eksplodujących granatów i huku wystrzałów słychać krzyki i jęki rannych. W powietrzu unosi się gęsty ceglany pył. "Iskierka" chce przenieść rannego w bezpieczne miejsce. Sama nie może 'dać rady. Rańny usiłuje się podnieść. Otrzymuje przy tym po raz drugi postrzał w rękę. Dziewczyna pochyla się nad nim, aby założyć opatrunek; dostaje przy tym śmiertelny postrzał. W czasie walki nikt tego nie zauważył. Dopiero po kilku minutach "Grom" spostrzega, że sanitariuszka nie żyje...
Kałmucy szukają schronienia w piwnicy i na poddaszu. Powstańcy biegną za nimi, wywiązują się krótkie, ostre, pojedyncze walki. W pewnej chwili powstańcy stwierdzają, że nie mają już granatów, zaczynają się więc rozglądać po korytarzach i pokojach. Znajdują tu całe sterty granatów. Teraz przystępują do zdobywania dalszych pięter. Resztki 2 plutonu nadciągają do gmachu Poselstwa. Nie mogli przybyć wcześniej, ponieważ na Mokotowskiej uwikłali się w walkę z motocyklowym patrolem żandarmerii, potem spotkali samochód-cysternę na ulicy Piusa, który podpalili.
Kałmucy poddają się. Zewsząd słychać ich rozpaczliwe głosy.
- Bratcy, ne streliajtie! Wdajomsia w plen.
W kilkanaście minut całe drugie piętro i poddasze jest opanowane. Powstańcy wchodzą na taras, ściągają z masztu ogromną płachtę z czarną swastyką, która tutaj wisiała od października 1939 roku i rzucają na ziemię.
Przez cały czas z okien domu przy Koszykowej rtm. "Ruczaj" (Czesław Lisowski) obserwuje uważnie przebieg całej akcji. Walka wre wewnątrz budynku Poselstwa, więc nie wie, jaka jest sytuacja. Widzi tylko wychodzących rannych powstańców.
W pewnej chwili grupka powstańców wybiega z budynku na ulicę, wpada do domu. naprzeciwko i zaczyna strzelać z okien.
W dowództwie Zgrupowania "Ruczaj" myślą, że natarcie się załamało, że powstańcy wycofują się. Należy spodziewać się uderzenia nieprzyjaciela. Ponieważ nie ma żadnej osłony, zbierają dokumenty, meldunki, plany i pospiesznie gotują się do wyjścia. Nagle wpada goniec z meldunkiem. Radość bije z jego twarzy. Zbliża się do rtm. "Ruczaja" i melduje:
- Panie rotmistrzu - melduję posłusznie, że gmach Poselstwa został zdobyty. Por. "Long" ciężko ranny, wszyscy dowódcy plutonów ranni.
W ręce powstańców wpada 20 peemów, kilkanaście karabinów, ponadto wzięto do niewoli 70 jeńców. Straty własne wynoszą 5 poległych i 20 rannych, w tym wszyscy oficerowie.
Wobec tego rtm. "Ruczaj" wyznacza na dowódcę plutonu kpr. pchor. "Redlicza" (Wojciech Gosiewski). Akcja udała się tylko dlatego, że zaskoczenie nieprzyjaciela było całkowite. Około 100 Kałmuków i Niemców świetnie uzbrojonych nie mogło wytrzymać impetu 20 powstańców. Jeńcy zeznali, że wydawało im się, jakby uderzyło na nich 500 uzbrojonych po zęby powstańców.

Źródło: fragment książki Stanisława Podlewskiego "Wolność krzyżami się znaczy"